قره قات (قره قاط) يا سياه گيله درختچه ي كوچكي است به ارتفاع تا 60 سانتي متر كه داراي برگ هايي بيضوي و به رنگ سبز روشن است. برگ هاي اين گياه بادوام بوده ولي در زمستان بر روي گياه باقي نمي مانند. گل ها كه در كنار برگ ها مي رويد سفيد مايل به سبز و يا گلي رنگ است. ميوه ي اين گياه از نوع سته است و پس از رسيدن كامل به اندازه ي نخود شده و حاوي آب بنفش رنگي مي باشد. 
ميوه ي نارس آن كمي ترش و ميوه رسيده كمي شيرين است. ميوه ها از غباري سفيد رنگ پوشيده شده اند. قسمت مورد استفاده ي قره قاط شامل برگ، ريشه و ميوه است. البته مهم ترين مصرف دارويي، مربوط به ميوه ي آن مي باشد. ميوه ها پس از رسيدن كامل اكثراً آبي مايل به سياه هستند. قره قات در اكثر نواحي جنگلي آسياي صغير، قفقاز، سيبري، آمريكاي شمالي و به خصوص اروپا يافت مي شود. اين گياه در ايران رويش ندارد؛ ولي گونه ي ديگري كه شرح داده شده است در سرزمين ايران وجود دارد.
تركيبات مهم:

دانه ي قره قات حاوي حدود 88 درصد آب است. بقيه مواد شامل آنتوسيانين كه در ميوه هاي تازه 1/0 تا 25/0 درصد در نوسان بوده، ولي در عصاره غليظ شده ي اين ميوه، 25 درصد مي باشد.
اكثر اين آنتوسيانين ها به شكل گلوكزيد هستند و تنها مقدار كمي در طبيعت و در اين گياه به صورت آزاد مي باشند. حدود 15 آنتوسيانوزيد كه اجسام فعال گياه مي باشند، در اين گونه از قره قات شناسايي شده است، بعضي گياهان ديگر از جمله گونه هاي ديگر قره قات، Ribes nigrum و انگور داراي آنتوسيانين هاي مشابهي هستند. ميوه ي هر سه گياه مذكور در اروپا به صورت دارويي مصرف مي شود.
تركيبات ديگر قره قات شامل تانن ها(كه عمدتا از نوع كاتشول مي باشند)، تري ترپنوئيدها، كربوهيدرات به مقدار حدود ده درصد، مقدار كمي پروتئين، فيبر، اسيد هاي آسكوربيك (2 تا 10 ميلي گرم در صد گرم)، سيتريك، ماليك، كينيك و مقدار كمي بنزوئيك و گلوكورونيك، گلوكزيد ليپتوزين، مقدار كمي آلكالوئيد، پكتين و فلاونوئيدها هستند.
اثرات مهم:

ضد ميكروبي : 
آزمايش هاي كلينيكي زيادي در مورد اثرات ضدميكروبي مجاري ادرار با آب قره قات انجام شده كه نتايج بسيار خوبي را به دنبال داشته است. 
به طور مثال يك گروه شامل 9 مرد و 29 زن سال خورده با اين روش تحت درمان قرار گرفتند. 
در آزمايش ديگري كاهش شديد عفونت ادراري زنان به مدت طولاني با مصرف خوراكي عصاره به شكل كپسول مشاهده شده است. 
در يك آزمايش 10 زن جوان با روش دابل بلايند (دوسوكور) با 400 ميلي گرم عصاره به طور خوراكي در روز، در مقايسه با دارونما انجام شد كه نتايج آن چشم گير بود. 
پي گيري اين مسئله نشان داد كه كاهش قابل ملاحظه ي پ هاش ادرار باعث از بين رفتن بسياري از باكتري ها مي شود.
توليد و تثبيت كلاژن: 
يكي از مهم ترين پروتئين هاي بدن، كلاژن است كه در ساخت تاندون، رباط و غضروف نقش اصلي را دارا است. 
كلاژن در زمان التهاب روماتيسمي، امراض دهاني و يا بيماري هاي استخوان و مفاصل از بين مي رود. عمل مهم فلاونوئيدها، آنتوسيانين ها و پروآنتوسيانين هاي قره قات جلوگيري از اين عمل است.
همچنين آنتوسيانين ها داراي خاصيت قوي ويتامين P ( بيوفلاونوئيدها ) بوده و افزون بر آن داراي خاصيت افزايش ويتامين C داخل سلولي و كاهش شكنندگي مويرگ ها هستند كه از اين نظر دو برابر قوي تر است.

ديگر اثرات و خواص قره قات عبارت اند از:
* خاصيت ضد تجمع پلاكت ها كه از اين نظر شبيه به آسپيرين و گياه سير مي باشد. (به اصطلاح عاميانه افرادي كه خون آن ها غليظ مي باشد، براي جلوگيري از لخته شدن مي توانند از قره قات استفاده كنند).
* خاصيت شل كنندگي عضلات صاف
* استفاده براي درمان امراض چشم، هنگام كم سو شدن در شب، يا براي ديد بهتر روز كاتاراكت و گلوكوما. در بعضي مشكلات چشم مانند گلوكوما، كلاژن داراي آسيب هايي مي شود كه باعث فشار زياد در چشم خواهد شد. بنابراين چون قره قات در حفاظت كلاژن موثر است، در موارد ذكر شده مفيد است. از اين رو در اروپا به طور وسيع بدين منظور از آن استفاده مي شود. 
هم چنين قره قات به مقدار زيادي در اروپا براي مشكلات شبكيه اي حاصل از ديابت مورد مصرف است.
طريقه و ميزان مصرف:

محصولات دارويي حاصل از قره قات اصولا بر حسب وجود 25 درصد آنتوسيانين ها استاندارد مي گردند كه مقدار مصرف آن ها به شرح زير است:
* محصولات حاوي آنتوسيانوزيد 20 تا 160 ميلي گرم تا سه بار در روز
* عصاره هاي حاوي 25 درصد غلظت، 80 تا 160 ميلي گرم تا سه بار در روز
* دانه هاي تازه ي گياه 55 تا 110 گرم تا سه بار در روز
* مقدار مصرف، يك استكان آب سرد بر روي 5 تا 10 گرم از خرد شده ي ميوه ها ريخته و به مدت 10 دقيقه مي جوشانيم؛ سپس همان طور كه گرم است، آن را صاف نموده و ميل مي كنيم.
از قره قات در اروپا به مقدار زياد در درمان واريس و ضايعات مويرگ ها استفاده مي كنند. استفاده هاي ديگر قره قات در موارد: كاهش فشار خون، مشكلات گردش خون مغزي، هماتوري به علت نشت مويرگ ها در كليد به علت شكستگي مويرگ ها و مشكلات رگ هاي وريدي است.
قره قات را به عنوان ضد آريتمي به خصوص در نوع متوسط استفاده مي كنند. هم چنين به عنوان ضد التهاب غشاي مخاطي دهان و گلو كاربرد دارد. از خواص مهم ديگر آن، اثر ضد ادم آن است.
وجود تانن در ميوه باعث مي شود كه گاهي آن را به عنوان ضد اسهال مصرف كنند. محصول تازه براي اين مورد مناسب نيست و بهتر است بعد از خشك و كهنه شدن از آن استفاده كنند؛ چون تانن ها در ابتدا به صورت مونومر هستند و ضمن خشك شدن به صورت كندانسه (پُلي مر) در مي آيند.

تهيه ي چاي:
به 5 گرم از خرد شده ي ميوه ها يك ليوان آب سرد مي افزاييم، آن گاه حدود 10 دقيقه مي گذاريم بماند و سپس آن را به حد جوش مي رسانيم و باز هم مدت 10 تا 15 دقيقه به حال خود مي گذاريم و گرما گرم صاف مي كنيم؛ صاف شده را ميل مي كنيم.
داروهاي گياهي:

تعدادي داروي گياهي به شكل صنعتي از آن در بازار موجود است. بعضي از اين داروها مربوط به مشكلات چشم مي باشد.
سميت:

مصرف مقدار زياد قره قات ممكن است مشكلات روده اي- معده اي مانند اسهال ايجاد كند.
مهم ترين اثرات گزارش شده قره قات:

ضد چسبندگي پلاكت ها، ضد شكنندگي عروق مويينه، ضد ادم (ضد خيز)، ضد ويروس تبخال، ضد التهاب، ضد اكسيدان، ضد تب، ضد خونريزي هاي رتينوپاتي، ضد عفوني كننده، ضد اسپاسم، ضد زخم هاي گوارشي، ضد قارچ، ضد ويروس، قابض، محرك گردش خون، محافظ كلاژن، ادرار آور، محرك سيستم ايمني بدن، كاهش دهنده ي چربي خون و گشاد كننده ي رگ ها.
نكات قابل توجه:

1- ميوه هاي گونه هاي مختلفي از اين گياه در نقاط مختلف جهان مصرف دارويي دارد كه به نظر مي رسد اكثرا داراي مواد و اثرات مشابهي باشند. قره قات مورد مصرف در ايران از گياه Vaccinium جمع آوري و مورد استفاده قرار مي گيرد.
2- طبق كتاب جناب آقاي دكتر امين، قره قات كه با نام علمي Caucasian whortleberry معرفي گرديده است به دو نوع اردبيلي و كليبري در ايران وجود دارد، كه هر كدام به شرح زير هستند:
* قره قات اردبيلي
اين قره قات در برگيرنده ي ميوه هايي تقريبا كروي به رنگ قرمز تيره يا كم رنگ و داراي پوسته ي سخت و چروكيده است كه دمي در قسمت پايين آن ها قرار دارد. داخل اين ميوه ها تعدادي دانه هاي براق وجود دارد. گياه مزبور با نام علمي Vaccinium arctostaphylos از تيره ي Ericaceae (تيره ي قره قات) مي باشد كه درختچه اي تا دو متر با برگ هاي پهن بيضي شكل و بدون دم برگ است. گل هاي قره قات، سفيد مايل به سبز و گاهي صورتي هستند. ميوه هاي اين گياه از نوع سته مي باشند. اين درختچه در جنگل هاي اسالم، خلخال و ارتفاعات اردبيل رويش دارد. قره قات به صورت دم كرده در طب سنتي ايران به عنوان كاهش پُرفشاري خون و كاهش قند خون مورد استفاده قرار مي گيرد.

* قره قات كليبري
اين قره قات شامل ميوه هاي كروي با پوسته ي قرمز تيره و چروكيده ي بدون دم يا با دم كوتاه و بزرگ تر از قره قات اردبيلي است كه از درختچه اي با نام عملي Ribes biebersteinii به دست مي آيد. اين درختچه تا دو متر ارتفاع داشته و داراي برگ هاي قلبي شكل با پنج لوب استاندارد است. گياه، مربوط به تيره ي Grossulariaceae (تيره ي انگورك) بوده و در جنگل هاي ارسباران و كليبر رويش دارد.
3- با توجه به اين كه قره قات اردبيلي و كليبري مربوط به دو گياه كاملا متفاوت از نظر جنس، گونه و خانواده هستند بعيد به نظر مي رسد كه داراي اثرات مشابهي باشند. البته ممكن است هر دو در بعضي تركيبات و اثرات يكسان باشند ولي بايد ذكر كرد كه قره قات اصلي همان نوع اردبيلي است كه اثراتي مشابه، با انواع خارجي دارد.
4- با توجه به مطالعات انجام شده بر روي قره قات اردبيلي، شباهت زيادي بين تركيبات نوع ايراني و انواع خارجي وجود دارد؛ لذا اكثر اثرات ذكر شده براي گونه هاي خارجي مي تواند در مورد نوع ايراني صادق باشد؛ ولي مطالعات كامل تري را مي طلبد كه بايد به صورت كلينيكي انجام شود.
دكتر محمد حسين صالحي سورمقي – دكتراي داروسازي